Về mặt cơ cấu của xuất bản phẩm, sách giáo khoa, giáo trình, tham khảo, bài tập, giáo viên vẫn chiếm tỷ trọng rất lớn, khoảng 32% số xuất bản phẩm, 71% về số bản (giảm 13%). Trong đó riêng sách giáo khoa, sách bài tập chiếm khoảng 53%. Sách thiếu niên nhi đồng chiếm 31%, sách văn hóa xã hội chiếm 17%, sách văn học chiếm 13%, sách chính trị pháp luật chiếm 8%.

Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cũng bày tỏ quan ngại khi số lượng bản sách giảm trên 7%, doanh thu giảm khoảng 8%. Lý do là sách giáo khoa, sách bài tập, các loại sách tham khảo giảm trong khi tốc độ phát triển của ngành xuất bản phụ thuộc khá nhiều vào sách giáo dục. Khi chính sách giáo dục có nhiều đổi mới, nhất là chủ trương sử dụng lại sách giáo khoa thì việc tăng trưởng của ngành sẽ gặp rất nhiều khó khăn. Vì vậy, năm 2026, cần tránh phụ thuộc quá nhiều vào mảng sách giáo dục. Các mảng sách liên quan đến sách khoa học công nghệ, tri thức nền tảng, các loại xuất bản phẩm điện tử cần phải gia tăng đột phá. Xuất bản điện tử sẽ là một trong những phương pháp để bù đắp vào sự sụt giảm của sách giáo khoa, sách bài tập, sách tham khảo.

Lĩnh vực phát hành hoạt động hiệu quả nhưng cũng cho thấy sự cạnh tranh quyết liệt. Tổng số lượng phát hành xuất bản phẩm đạt 610 triệu bản, doanh thu đạt 5.230 tỷ đồng, tăng trưởng khoảng 8 – 9%. Hệ thống phát hành truyền thống, các nhà sách có sự suy giảm rõ nét. Phát hành đang có xu hướng chuyển sang mô hình phát hành đa kênh, hợp tác giữa các mạng lưới truyền thống và thương mại điện tử. Hầu hết các đơn vị làm xuất bản có sự phát triển vượt bậc khi chuyển sang phát hành trên mạng thương mại điện tử. Tuy nhiên, ông Nguyễn Nguyên cũng cho biết, tình trạng vi phạm bản quyền, nhất là vi phạm bản quyền trên không gian mạng và các hoạt động phát hành trên các trang thương mại điện tử ngày càng gia tăng. Đây là một nỗi đau cho tất cả các đơn vị làm sách chân chính.

Trong lĩnh vực in, hiện có 3.580 cơ sở in, trong đó có khoảng 46,6% cơ sở tham gia hoạt động in xuất bản phẩm. Doanh thu toàn ngành in đạt 158.000 tỷ đồng, tăng trưởng 8%, trong đó, in xuất bản phẩm chỉ chiếm khoảng 2% – 2,5%. Nếu tính toàn ngành, bao gồm ba lĩnh vực xuất bản in phát hành, doanh thu đạt 168.000 tỷ đồng, tăng trưởng 8%.

Tại hội nghị, các đại biểu cũng đã thảo luận, làm rõ các vướng mắc, đồng thời đề xuất nhiều giải pháp tháo gỡ khó khăn về nguồn nhân lực, phát triển thị trường kinh doanh xuất bản phẩm gắn với mục tiêu phát triển văn hoá cộng đồng; triển khai nền tảng dùng chung cho các đơn vị xuất bản…

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Phan Xuân Thuỷ cho biết, năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý hoạt động xuất bản. Song song với việc thực hiện hợp nhất, sắp xếp, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các cơ quan chủ quản, các nhà xuất bản đã chủ động, nỗ lực, sáng tạo triển khai toàn diện, đồng bộ các mặt hoạt động xuất bản. Công tác lãnh đạo, chỉ đạo, định hướng hoạt động xuất bản bám sát sự vận động, yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn. Công tác xuất bản các ấn phẩm chất lượng, kịp thời phục vụ công tác nghiên cứu, tuyên truyền nhiệm vụ chính trị của đất nước, ngành, địa phương. Công tác chuyển đổi số, truyền thông sách có bước chuyển mạnh mẽ, sáng tạo, hiệu quả.

Đồng chí Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương đồng thời nêu một số vấn đề, yêu cầu ngành Xuất bản, In và Phát hành triển khai trong năm 2026. Đó là tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ của cơ quan chủ quản, nhà xuất bản, đơn vị in và phát hành sách, phát huy vai trò trụ cột tư tưởng, văn hóa, bồi đắp tri thức, định hướng thẩm mỹ, nâng cao dân trí của hoạt động xuất bản… Xây dựng Chiến lược phát triển ngành đến năm 2030, tầm nhìn 2045 theo quan điểm của Đảng, trong đó hướng đến việc xây dựng ngành xuất bản tinh, gọn, mạnh, chất lượng, hiện đại hóa, hình thành các tập đoàn, tổ hợp xuất bản, truyền thông chủ lực của quốc gia, đa nần tảng, đa sản phẩm, phù hợp xu thế truyền thông tích hợp và chuyển đổi số, góp phần phát triển công ngiệp văn hóa theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam…

Bên cạnh đó, cần tập trung đầu tư nâng cao chất lượng nội dung sách là nền tảng cốt lõi. Các cơ quan chủ quản, các nhà xuất bản xây dựng kế hoạch, chiến lược phát triển đáp ứng yêu cầu mới. Xuất bản sách, tài liệu bám sát nhiệm vụ chính trị trọng tâm của đất nước, của ngành, lĩnh vực, địa phương, gắn với các nghị quyết lớn của Đảng về phát triển đất nước trên các lĩnh vực trong giai đoạn mới. Tập trung xây dựng nguồn nhân lực xuất bản chất lượng cao. Các nhà xuất bản đẩy mạnh phát triển xuất bản phẩm điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ số trong quy trình xuất bản, chuỗi giá trị nội dung. Đẩy mạnh xuất khẩu xuất bản phẩm.

Tại hội nghị, Ban tổ chức đã trao Bằng khen của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cho 5 tập thể, Giấy khen của Hội Xuất bản Việt Nam cho các tập thể, cá nhân có nhiều đóng góp tích cực cho công tác xuất bản, in và phát hành năm 2025.

Năm 2026, lĩnh vực xuất bản đặt mục tiêu đạt 54.000 – 55.000 xuất bản phẩm, với 571 – 579 triệu bản/lượt truy cập. Trong đó, sách in đạt khoảng 45.000 – 45.600 cuốn, tương ừng với 481 – 487 triệu bản; xuất bản phẩm điện tử đạt 5.480 – 5.560 xuất bản phẩm, với 36,7 – 37,3 triệu lượt truy cập. Các loại xuất bản phẩm khác đạt trên 4.000 xuất bản phẩm, với 53 – 54 triệu bản.

Nguồn Hoa Nguyễn – cand.com.vn

Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đang thách thức trực tiếp cấu trúc đó. Khi một bộ phim có thể được xây dựng từ các thuật toán, khi bối cảnh và nhân vật được tạo bằng “dòng lệnh” thay vì máy quay và diễn viên thật, câu hỏi không còn là công nghệ có khả thi hay không mà là mô hình sản xuất truyền thống có còn giữ vị thế độc tôn.

Các con số cho thấy đây không phải hiện tượng nhất thời. Thị trường AI trong sản xuất phim và video toàn cầu ước đạt khoảng 3,2 tỷ USD năm 2024, với tốc độ tăng trưởng hơn 25%/ năm, dự báo vượt 20 tỷ USD vào đầu thập kỷ tới. Tốc độ này vượt xa nhịp tăng trưởng trung bình của nhiều lĩnh vực giải trí khác, cho thấy AI đang hình thành một phân khúc kinh tế độc lập trong ngành công nghiệp điện ảnh. Việc ứng dụng AI vào hậu kỳ có thể giúp tiết kiệm 20 – 40% chi phí kỹ xảo, đồng nghĩa với việc cấu trúc chi phí, vốn là rào cản lớn nhất, đang bị tái định nghĩa.

Điều thay đổi không chỉ là công cụ mà còn là tương quan quyền lực trong ngành. Khi chi phí sản xuất giảm và thời gian hoàn thiện rút ngắn, rào cản gia nhập thị trường được hạ thấp. Những nhà làm phim độc lập, nhóm sáng tạo trẻ hoặc startup nội dung vốn đứng ngoài cuộc chơi vốn lớn có thêm cơ hội tham gia. AI vì thế không chỉ là tiến bộ kỹ thuật mà còn là yếu tố làm dịch chuyển cấu trúc cạnh tranh.

Tại Việt Nam, bối cảnh càng làm rõ xu hướng này. Doanh thu phòng vé trong nửa đầu năm 2025 vượt 3.000 tỷ đồng, với phim nội địa chiếm khoảng 70% thị phần, một tín hiệu cho thấy thị trường đang mở rộng nhanh. Tuy nhiên, đi cùng tăng trưởng là áp lực đầu tư. Một phim thương mại có thể tiêu tốn vài chục tỷ đồng, trong khi tỷ lệ rủi ro doanh thu luôn cao. Trong bối cảnh đó, AI xuất hiện như một phương án giảm thiểu chi phí và rủi ro tài chính.

Các dự án như phim “Mã thức tỉnh” hay phim “Áo trắng sau đêm trắng” ứng dụng AI ở mức độ toàn phần, cùng những thử nghiệm như phim “Chốt đơn”, cho thấy công nghệ đã bước vào thực tiễn sản xuất. Dù chưa tạo ra thành công doanh thu nổi bật, những dự án này mang ý nghĩa lớn hơn kết quả phòng vé, bởi chúng đặt nền móng cho một phương thức sản xuất mới.

Vấn đề cốt lõi là AI đang tái cấu trúc chuỗi giá trị của điện ảnh. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phim trường vật lý và đội ngũ kỹ xảo đông đảo, quy trình có thể được tinh gọn. Thay vì mất nhiều tháng dựng bối cảnh giả tưởng, nhà làm phim có thể thử nghiệm nhanh, điều chỉnh linh hoạt và tối ưu nguồn lực. Điều đó không đồng nghĩa với việc con người bị thay thế mà là vai trò của con người được dịch chuyển từ lao động kỹ thuật nặng tính thủ công sang tư duy sáng tạo và kiểm soát ý tưởng. Ở bình diện ngành, AI không đơn thuần là một trào lưu công nghệ. Nó là lực đẩy khiến điện ảnh phải xem lại cách tổ chức sản xuất, phân bổ chi phí và tiếp cận khán giả. Với điện ảnh Việt Nam, đây có thể là cơ hội rút ngắn khoảng cách với xu hướng toàn cầu nếu công nghệ được khai thác như một công cụ chiến lược thay vì một chiêu thức gây tò mò.

Điện ảnh từng được định nghĩa bởi quy mô đầu tư. AI đang buộc ngành công nghiệp này cân nhắc một định nghĩa khác: hiệu quả, linh hoạt và khả năng hiện thực hóa ý tưởng với chi phí thấp hơn. Chính ở điểm giao thoa đó, một cấu trúc sản xuất mới đang dần hình thành.

Điện ảnh đứng trước thử thách của thuật toán

Khi công nghệ giúp việc làm phim trở nên nhanh hơn, rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn, một ranh giới mới xuất hiện: ranh giới giữa “tận dụng” và “lạm dụng”.

Lạm dụng AI không chỉ đơn thuần là cắt giảm chi phí sản xuất một cách cực đoan. Nguy cơ lớn hơn nằm ở sự đình trệ trong tư duy nghệ thuật, khi công nghệ được sử dụng như lối tắt thay cho chiều sâu sáng tạo. Điện ảnh vốn đòi hỏi sự nhất quán về hình tượng, cảm xúc và nhịp kể chuyện qua hàng trăm cảnh quay. Nhưng với AI, chỉ cần lệch một dòng lệnh hoặc một tham số nhỏ, khuôn mặt nhân vật có thể biến dạng, phá vỡ tính liên tục, yếu tố sống còn của ngôn ngữ điện ảnh.

Dự án phim AI dài 75 phút “Maria – A Love Beyond Time” của tác giả Hoàng Vỹ (Lucas AI) là một ví dụ điển hình cho tranh luận này. Thực hiện trong vỏn vẹn hai tháng, bộ phim gây tranh cãi từ khâu xây dựng hình tượng đến kết cấu kịch bản. Việc đưa gương mặt vợ chồng tác giả vào vai các vương tộc Ai Cập với những cái tên như “Pharaoh Lucas” và “Nữ hoàng Bella” khiến khán giả khó chấp nhận về mặt thẩm mỹ. Kết phim thiếu logic, hình ảnh đôi lúc biến dạng, biểu cảm nhân vật đơ cứng. Những lỗi kỹ thuật và kịch bản này cho thấy tốc độ sản xuất nhanh chưa thể thay thế chiều sâu nghệ thuật.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ mà ở cách sử dụng nó. Tại Việt Nam, nhiều chuyên gia đã lên tiếng một cách thận trọng. Đạo diễn Mai Phương cùng các chuyên gia hậu kỳ cho rằng AI nên được xem là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế con người. Theo họ, AI có thể xử lý các công việc lặp lại, tối ưu quy trình và tiết kiệm thời gian, nhưng cảm xúc và quyết định nghệ thuật cuối cùng vẫn phải đến từ nghệ sĩ thật, bởi sáng tạo không chỉ là thao tác kỹ thuật mà là sự kết tinh của trải nghiệm và cảm quan cá nhân.

Anh Minh Lợi, nhà sáng lập Lumination cho rằng AI có những giới hạn rõ rệt. Công nghệ có thể tạo ra hình ảnh ấn tượng, nhưng để khán giả thực sự rung động trước từng khung hình vẫn cần bàn tay và kinh nghiệm của đạo diễn. Nhịp điệu câu chuyện, chiều sâu nhân vật, tiết tấu cảm xúc là những yếu tố không thể được quyết định hoàn toàn bởi thuật toán.

Tranh luận trong nước vì thế không chỉ dừng ở kỹ thuật mà chạm tới câu hỏi cốt lõi: làm thế nào để giữ được giá trị độc bản của tác phẩm trong thời đại số? Nhiều nhà làm phim cảnh báo rằng nếu AI bị lạm dụng, điện ảnh có nguy cơ bị “làm phẳng” cảm xúc, trở thành dạng “giải trí nhanh”, gây tò mò nhất thời nhưng thiếu chiều sâu và dư âm.

Quan điểm này cũng tương đồng với cách tiếp cận của các hãng phim quốc tế. Đầu tháng 2/2026, Amazon MGM Studios ra mắt xưởng phim AI nhằm tối ưu chi phí và đẩy nhanh sản xuất. Tuy nhiên, Giám đốc Albert Cheng khẳng định AI có thể thúc đẩy quá trình sáng tạo nhưng không thể thay thế những khía cạnh độc đáo mà con người mang lại. Thông điệp này cho thấy ngay cả những tập đoàn công nghệ giải trí lớn cũng nhìn nhận AI như một công cụ, không phải trung tâm.

Cốt lõi của điện ảnh không chỉ nằm ở hình ảnh và kỹ xảo mà ở sự kết nối giữa người với người. Một ánh mắt xuất thần, một giọng nói run rẩy vì xúc động, một khoảnh khắc đời sống tự nhiên là những giá trị hình thành từ trải nghiệm thực tế, điều mà AI có thể mô phỏng nhưng chưa thể tự thân trải nghiệm.

AI giúp tiết kiệm chi phí, rút ngắn thời gian và mở rộng cơ hội cho những nhà làm phim trẻ. Nhưng điện ảnh vẫn phải là không gian nơi con người chạm vào cảm xúc của con người. Ranh giới giữa tận dụng và lạm dụng phụ thuộc vào đạo đức nghề nghiệp và ý thức sáng tạo của người làm phim. Công nghệ có thể đảm nhiệm phần kỹ thuật, còn con người phải giữ lại phần linh hồn.

Phim AI không phải dấu chấm hết cho điện ảnh truyền thống. Ngược lại, đó là một chương mới đầy cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Điều quan trọng là không để sự tiện lợi của thuật toán làm lu mờ bản chất của nghệ thuật. Bởi dù công nghệ tiến xa đến đâu, khán giả vẫn tìm kiếm sự thật trong cảm xúc, và sự thật ấy chỉ nảy nở từ trải nghiệm sống của con người.

Nguồn Bảo Phương – cand.com.vn