Từ xa xưa, Hải Phòng đã có các giáo phường ca trù hoạt động bài bản với tổ chức chặt chẽ, quy định rõ về cách hành nghề, ứng xử với người thưởng thức và mối quan hệ giữa các giáo phường. Người ngoài giáo phường dù biết hát cũng chỉ được xem là “đào ngang”, trong khi những người được đào tạo chính quy mới được gọi là “đào nương”.

Theo truyền thống, các giáo phường đều thờ chung một vị Tổ nghề. Tương truyền, đó là Mãn Đường Hoa Công chúa, quê ở Thanh Hóa, người có công sáng tạo và truyền bá nghệ thuật ca trù. Trải qua quá trình phát triển, ca trù không ngừng được bổ sung, hoàn thiện, trở thành một loại hình nghệ thuật độc đáo với phong cách riêng biệt.

Ca trù xưa có nhiều hình thức biểu diễn phù hợp với từng không gian, như hát cửa đình (hát thờ), hát cửa quyền (hát cung đình), hát tại gia (hát nhà tơ), hát thi và hát ca quán (hát chơi), phản ánh đời sống văn hóa phong phú của người Việt.

Theo các tài liệu nghiên cứu, ca trù xuất hiện từ thời Lý, trong đó làng Lỗ Khê (Hà Nội) được xem là một trong những cái nôi của loại hình nghệ thuật này. Ban đầu, ca trù mang màu sắc nghi lễ, thường được trình diễn trong các lễ hội và hoạt động tế lễ ở đình làng. Về sau, khi sinh hoạt đình làng dần thay đổi, ca trù được đưa vào không gian thính phòng, trở thành thú thưởng thức tao nhã của tầng lớp trí thức, văn nhân và người yêu nghệ thuật.

Soạn giả ca trù ngày xưa thường là các văn nhân, thi sĩ hoặc quan viên có tính tình phóng khoáng như Tản Đà, Chu Mạnh Trinh, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Nguyễn Hàm Ninh… Đây đều là những tên tuổi nổi danh, gắn với nhiều giai thoại trong lịch sử văn học Việt Nam.

Nội dung ca trù phong phú, ca ngợi tình yêu, vẻ đẹp, nhân phẩm và tài hoa của người phụ nữ. Nhiều bài ca cũng bày tỏ nỗi niềm thế sự, ngợi ca cảnh sắc non xanh nước biếc và tình yêu quê hương, đất nước.

Một màn hát ca trù truyền thống thường có ba người tham gia, gồm người hát, người đệm đàn đáy và người cầm trống chầu. Người hát, còn gọi là “đào hát” hay “đào nương”, ngoài vẻ đẹp trời phú còn phải được đào tạo bài bản trong các giáo phường.

Khi biểu diễn, đào nương phải ăn mặc lịch lãm, đoan trang với quần lĩnh, áo đoạn hoa, khăn nhung, tóc đuôi gà. Theo quy định của giáo phường, đào nương chỉ nhìn thẳng khi hát, không đánh mắt hay cợt nhả với quan khách, đồng thời không được tự ý nhận tiền thưởng của người nghe. Họ chinh phục khán giả bằng giọng hát, nghệ thuật nhả chữ, buông lời và kỹ thuật thanh nhạc tinh tế.

Một tài liệu từng mô tả chân dung đào nương thế này:

Mặt tròn như nguyệt, mắt sắc như dao cau

Vào, duyên phong nhã. Ra, duyên hồng lâu

Lời ấy gấm, miệng ấy thêu, dịu như mai, trong như tuyết

Nét phong lưu chi kém bạn Vân Kiều…

Đào nương phải có bản lĩnh trong khi trình diễn nghệ thuật, bởi đối tượng nghe phần đông là các khách thuộc bậc thượng lưu, các quan địa phương ra tỉnh hoặc về Hà Nội công cán, chứ không mấy có thường dân. Cũng vì thế mà có khách nghe cũng phong lưu cầm trống chầu, hoà nhịp theo đào nương và kép đàn.

Để có một màn hát hay, đào nương phải khổ công luyện giọng. Khi cất lời, tiếng hát phải tròn vành, rõ chữ, hơi ngân rung đổ hột. Kép đàn cũng phải trải qua quá trình luyện tập công phu không kém. Tiếng đàn đáy phải ngọt, hòa tấu ăn ý với giọng hát nhưng vẫn giữ được sự bay bổng.

Trong dàn nhạc đệm còn có phách và trống chầu. Người cầm chầu không phân biệt giai tầng xã hội, điều quan trọng nhất là phải sành điệu, am hiểu ca trù. Họ phải phân biệt được các khổ trống, làn điệu như Lạc nhạn, Phi nhạn, Thủy châu, Tranh triện hay Hạ mã…

Người cầm chầu không được đánh trống lấn át tiếng hát, bởi trong nghề, đó được coi là “đánh vào miệng ca nương”. Khi ngồi vào chiếu cầm chầu, quan viên phải gõ đúng nhịp, đúng phách. Khi thì một tiếng khoan nhặt, khi ba, năm tiếng dập dồn, có lúc chín tiếng rộn ràng.

Đến cao trào, khi tiếng phách, tiếng đàn hòa quyện, quan viên cao hứng, đào nương trổ tài thì đó chính là sự tri âm hội ngộ. Không gian ca trù khi ấy trở nên huyền ảo, chỉ còn lại vẻ tao nhã, thiêng liêng và đậm chất nhân văn.

Một bài ca trù mẫu mực thường gồm ba khổ. Hai khổ đầu, mỗi khổ có bốn câu; khổ thứ ba có ba câu. Nếu bài chỉ có khổ đầu và khổ cuối mà thiếu khổ giữa thì gọi là “thiếu khổ”; ngược lại, bài có nhiều hơn ba khổ được gọi là “dôi khổ”.

Số chữ trong mỗi câu ca trù không cố định, song thông thường mỗi câu có từ bảy đến tám chữ. Có trường hợp chỉ ba, bốn chữ, cũng có khi kéo dài tới mười ba, mười bốn chữ. Riêng câu kết bao giờ cũng chỉ có sáu chữ để phù hợp với nhịp phách.

Hệ thống gieo vần trong ca trù cũng rất phong phú, gồm cả vần lưng và vần chân, vần bằng và vần trắc, nhưng phổ biến nhất vẫn là các cặp vần chân liền nhau. Âm hưởng ca trù còn được tạo nên từ sự kết hợp hài hòa giữa thanh bằng và thanh trắc, hình thành giai điệu êm dịu, bổng trầm nhưng vẫn đài các.

Ngoài ra, một số bài ca trù mở đầu bằng vài câu thơ lục bát, gọi là “mưỡu đầu”, và kết thúc bằng hai câu lục bát, gọi là “mưỡu hậu”.

Trải qua nhiều biến đổi, thăng trầm, đến nay Hải Phòng vẫn duy trì các câu lạc bộ ca trù sinh hoạt thường xuyên. Thành phố nhiều lần tổ chức Liên hoan hát ca trù mở rộng với sự tham gia của các địa phương như Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình…

Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc trình diễn những lời cổ, ca trù và hát văn sẽ ngày càng khó lan tỏa trong đời sống đương đại. Vì vậy, cần mở rộng hoạt động sáng tác, tổ chức các cuộc thi để lựa chọn những lời ca mới phản ánh đời sống xã hội và sự phát triển của đất nước, qua đó thu hút công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đến gần hơn với hai loại hình nghệ thuật đặc sắc này.

Ca trù và hát văn đều có hệ thống thể thức, luật lệ chặt chẽ, đòi hỏi người sáng tác phải am hiểu văn chương truyền thống, âm nhạc và nghệ thuật diễn xướng. Chính vì vậy, lực lượng tác giả đủ kiến thức và kiên trì theo đuổi lĩnh vực này hiện không nhiều.

Trong bối cảnh đó, các cuộc thi không chỉ là nơi phát hiện những tác phẩm mới mà còn tạo môi trường để người sáng tác học hỏi, rèn luyện, tăng cường kết nối với nghệ nhân, giáo phường và công chúng. Quan trọng hơn, sáng tác lời mới không đối lập với bảo tồn mà chính là một phương thức bảo tồn chủ động.

Từ thành công bước đầu của các cuộc thi, có thể thấy một hướng đi rõ ràng: muốn gìn giữ di sản bền vững, cần song hành giữa bảo tồn những giá trị cốt lõi và khuyến khích sáng tạo có trách nhiệm. Những lời ca mới, nếu được viết bằng sự am hiểu, tôn trọng và đam mê, sẽ trở thành nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, để ca trù và hát văn tiếp tục ngân vang trong đời sống hôm nay và mai sau.

VĨNH QUÂN

The post Hải Phòng gìn giữ và phát huy giá trị di sản ca trù appeared first on Trung tâm Điện ảnh Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.

Thành phố Đà Nẵng yêu cầu phát triển phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” năm 2026 (gọi tắt phong trào) cả về chiều rộng và chiều sâu, theo hướng thực chất, tránh hình thức; chú trọng nâng cao chất lượng các danh hiệu văn hóa trong phong trào gắn với bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc; huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực xã hội để nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân.

Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cán bộ và nhân dân trong việc xây dựng đời sống văn hóa lành mạnh, tiến bộ, góp phần phát triển kinh tế – xã hội và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Thực hiện nếp sống văn minh trong cộng đồng dân cư, chấp hành pháp luật, giữ gìn trật tự, mỹ quan đô thị, bảo vệ môi trường.

Đồng thời thực hiện nghiêm công tác kiểm tra, giám sát; kịp thời phát hiện, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc; bảo đảm duy trì nền nếp, nâng cao chất lượng, hiệu quả thực hiện phong trào.

Theo đó, kế hoạch đặt ra 12 nội dung thực hiện cụ thể như: Triển khai các nội dung Phong trào gắn với nhiệm vụ thực hiện Kết luận số 156-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước và Kết luận số 76-KL/TW của Bộ Chính trị khóa XII về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW; Chương trình hành động số 54-CTr/TU của Thành ủy Đà Nẵng về thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và các cuộc vận động, phong trào thi đua yêu nước do các bộ, ngành, đoàn thể Trung ương và thành phố phát động.

Quán triệt và triển khai thực hiện Chỉ thị số 14-CT/TU của Thành ủy về tăng cường sự lãnh đạo, quản lý bảo đảm trật tự đô thị và thực hiện nếp sống văn minh trên địa bàn thành phố và Kế hoạch số 109/KH-UBND của UBND thành phố về triển khai công tác quản lý bảo đảm trật tự đô thị và thực hiện nếp sống văn minh trên địa bàn Đà Nẵng.

Kiện toàn Ban Chỉ đạo Phong trào theo hướng tinh gọn, hiệu quả, nghiên cứu lồng ghép Ban Chỉ đạo Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” với Ban Chỉ đạo công tác gia đình, gắn với phân công rõ trách nhiệm từng thành viên phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan, đơn vị. Nâng cao vai trò, trách nhiệm người đứng đầu trong chỉ đạo, điều hành Phong trào,…

Tập trung các giải pháp đẩy mạnh việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; tăng cường quản lý, tổ chức lễ hội theo quy định. Đẩy mạnh số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu về lễ hội truyền thống Đà Nẵng để quản lý, tra cứu và lan tỏa giá trị văn hóa.

Nâng cao chất lượng công tác bình xét, công nhận các danh hiệu văn hóa gắn với các tiêu chí, tiêu chuẩn mới, bảo đảm công khai, minh bạch, thực chất; kiên quyết khắc phục bệnh thành tích trong bình xét danh hiệu.

Thực hiện hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa nông thôn mới, trong đó tập trung nâng cao chất lượng xây dựng nông thôn mới hướng đến nông thôn mới hiện đại gắn với phát triển văn hóa toàn diện trên cơ sở ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Đầu tư xây dựng, quản lý, vận hành và phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở đáp ứng phục vụ nhu cầu của người dân; xây dựng phương án xử lý các thiết chế văn hóa dôi dư, tránh tình trạng lãng phí.

UBND TP Đà Nẵng giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với các sở, ban, ngành, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố, các tổ chức chính trị – xã hội thành phố, UBND các xã, phường, đặc khu và các đơn vị liên quan triển khai có hiệu quả Kế hoạch.

Nguồn: báo văn hóa

The post Đà Nẵng xây dựng đời sống văn hóa theo hướng thực chất appeared first on Trung tâm Điện ảnh Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.