Không chỉ trưng bày, bảo tàng phải kể chuyện

Những năm gần đây, công chúng, đặc biệt là giới trẻ, đến bảo tàng không chỉ để “xem” mà còn để “trải nghiệm”: chụp ảnh, tương tác, học kiến thức theo cách thú vị và dễ tiếp cận hơn. Sự thay đổi trong hành vi văn hóa đã khiến nội dung số trở thành cầu nối không thể thiếu giữa bảo tàng và cộng đồng.

Trên thế giới, không ít bảo tàng đã chứng minh sức mạnh của nội dung số. Bảo tàng The Met biến Instagram thành một “sách giáo khoa nghệ thuật mở”, còn Louvre lan tỏa sức hút qua hình thức livestream và Rijksmuseum kể lại những kiệt tác của Rembrandt bằng video dọc phù hợp với thói quen xem trên điện thoại. Xu hướng ấy đang từng bước hình thành tại Việt Nam, khi các bảo tàng bắt đầu tự tin bước vào không gian sáng tạo nội dung.

Cách đây vài năm, câu hỏi “Vì sao người trẻ ít đến bảo tàng?” vẫn là nỗi trăn trở của đội ngũ cán bộ Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Dù sở hữu bộ sưu tập hơn 20.000 hiện vật, trong đó có nhiều tác phẩm được công nhận là Bảo vật quốc gia và hàng ngàn tác phẩm kinh điển của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, Bảo tàng vẫn đối diện với thực tế: công chúng biết đến, nhưng chưa thực sự thấy hấp dẫn.

Sự xuất hiện của xu hướng nội dung số đã mở ra một cánh cửa mới. Bảo tàng xác định rõ chiến lược: biến mỗi hiện vật thành một câu chuyện, mỗi tác phẩm thành một trải nghiệm, và biến mỗi nền tảng mạng xã hội thành một “phòng trưng bày mới”. Hành trình “làm content” vì thế bắt đầu – không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ và nhất quán.

Khoảng năm 2020 – 2021, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam bắt đầu thử nghiệm các video ngắn trên TikTok. Những video đầu tiên chỉ dài vài chục giây, giới thiệu nhanh về những tác phẩm quen thuộc như Thiếu nữ bên hoa huệ, Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ, Em Thúy…

Điều bất ngờ là lượng tương tác tăng nhanh chóng. Một video về chất liệu sơn mài thu hút hàng trăm nghìn lượt xem – điều mà trước đó chính những người làm bảo tàng cũng khó hình dung.

Thay vì những bài viết dài và khô khan, Bảo tàng chọn cách đặt ra các câu hỏi giản dị nhưng gợi tò mò: Vì sao tranh sơn mài có chiều sâu đặc biệt? Vì sao tượng gỗ dân gian thường có hình thức “kỳ dị”? Vì sao tranh lụa Việt Nam lại khác tranh lụa Nhật Bản và Trung Quốc? Vì sao ánh mắt trong tranh chân dung luôn có cảm giác “dõi theo” người xem?

Những câu hỏi vốn chỉ xuất hiện trong lớp học mỹ thuật giờ được đưa đến với hàng triệu người theo cách ngắn gọn, sinh động và dễ chia sẻ. Không chỉ công chúng hào hứng, cộng đồng nghiên cứu, giảng viên và nghệ sĩ cũng nhìn nhận đây là cách Bảo tàng đang tự “trẻ hóa” mình, đưa mỹ thuật Việt Nam ra khỏi khung sách giáo khoa để bước vào đời sống.

Song song với mạng xã hội, Bảo tàng triển khai hệ thống thuyết minh tự động bằng mã QR – một dạng “content theo ngữ cảnh”. Du khách chỉ cần quét mã bằng điện thoại để nghe thuyết minh về từng tác phẩm, với nhiều phiên bản: kiến thức phổ thông, kiến thức chuyên sâu, thậm chí phiên bản dành riêng cho trẻ em.

Điểm đáng chú ý là nội dung audio guide được biên tập theo cấu trúc kể chuyện, tránh lối “đọc – chép” quen thuộc. Giọng đọc được lựa chọn kỹ lưỡng, mang tính gợi mở, tạo cảm giác đồng hành thay vì “giảng bài”.

Trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19, Bảo tàng còn phát triển tour tham quan ảo 3D. Ban đầu chỉ là giải pháp tình thế, nhưng dần trở thành công cụ marketing hiệu quả. Nhiều trường học, nhiều người Việt ở nước ngoài đã sử dụng tour này như một kênh học mỹ thuật Việt Nam – một hình thức tiếp cận chưa từng có trước đây.

Bảo tàng là “người kể chuyện của thời đại”

Một trong những chiến lược nổi bật của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là lựa chọn kể chuyện xoay quanh giá trị văn hóa đời sống.

Nội dung không chỉ dừng lại ở giới thiệu tác phẩm, mà mở rộng thành các series gắn nghệ thuật với sinh hoạt đương đại: “Nghệ thuật trong bữa cơm” lý giải hình tượng gà, cá, nồi, bát trong tranh dân gian; “Đi tìm màu Việt” kể lại câu chuyện về màu sắc tự nhiên trong quá khứ; “Một phút với tác phẩm nổi tiếng” giải thích nhanh về bố cục, đường nét, cấu trúc tranh; “Góc nhìn nghệ sĩ” chia sẻ cảm nhận của họa sĩ trẻ về ảnh hưởng của nghệ thuật truyền thống.

Những series này thu hút hàng triệu lượt xem, đặc biệt với nhóm học sinh – sinh viên. Nhiều giáo viên mỹ thuật đã sử dụng video của Bảo tàng như tài liệu giảng dạy, tạo nên sức lan tỏa mà trước đây gần như không thể đạt được trong khuôn khổ bảo tàng truyền thống.

Đằng sau những video ngắn là một quá trình làm việc công phu. Nhân sự của bảo tàng vốn xuất phát từ chuyên môn bảo tàng học, mỹ thuật, lịch sử – không ai được đào tạo bài bản để trở thành content creator. Vì vậy, Bảo tàng buộc phải xây dựng một đội ngũ mới, bổ sung kỹ năng viết kịch bản, dựng phim, xử lý âm thanh, quay dựng và quản trị hình ảnh trên mạng xã hội.

Thách thức lớn nhất nằm ở sự cân bằng giữa tính hấp dẫn và tính chính xác học thuật. Mỗi video, dù chỉ 30–60 giây, đều phải trải qua nhiều vòng biên tập. Một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín chuyên môn.

Chính sự cẩn trọng ấy đã tạo nên thương hiệu của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam trong không gian số: nội dung sạch, chuẩn mực, đẹp về hình ảnh và có chiều sâu.

Một bước ngoặt quan trọng là sự chuyển dịch từ “truyền thông sự kiện” sang “truyền thông nội dung”. Thay vì chỉ quảng bá triển lãm hay hội thảo, Bảo tàng tập trung vào những nội dung có giá trị dài hạn. Dưới góc nhìn truyền thông, Bảo tàng đang dần trở thành một “media house” – đơn vị sản xuất nội dung văn hóa chuyên nghiệp, mở ra nhiều cơ hội hợp tác với trường học, nền tảng số và các doanh nghiệp sáng tạo.

Một dấu ấn khác trong chiến lược làm mới trải nghiệm là chương trình “Đêm Bảo tàng” được triển khai thí điểm từ tháng 10.2025 đến tháng 3.2026, tổ chức vào thứ Sáu cuối cùng mỗi tháng. Các chủ đề lần lượt gồm: Thu quyến rũ (31.10.2025), Chuyện phố mùa đông (28.11.2025) và Thương nhớ Mười hai (26.12.2025).

Lần đầu tiên, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mở cửa vào buổi tối với chuỗi hoạt động nghệ thuật đa dạng. “Đêm Bảo tàng” nhanh chóng trở thành một trải nghiệm hấp dẫn đối với người dân và du khách, đồng thời được định hướng là sản phẩm du lịch ban đêm tiềm năng.

Không chỉ đóng góp cho giáo dục văn hóa, chương trình còn góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa – sáng tạo, lĩnh vực đang được đặc biệt quan tâm tại Việt Nam.

Nguồn: báo văn hoá

The post Sự chuyển mình của bảo tàng trong kỷ nguyên số appeared first on Trung tâm Điện ảnh Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đã khẳng định vị thế một thiết chế văn hóa sống động.

Cụ thể hóa một trong những nhóm nhiệm vụ trọng tâm được xác định tại Đại hội XIV của Đảng, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết chiến lược về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết số 80-NQ/TW). Nghị quyết nhấn mạnh quan điểm cốt lõi, phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Với tinh thần hành động, các cấp ủy, địa phương, đơn vị đã khẩn trương nghiên cứu, quán triệt, chuyển hóa nội dung Nghị quyết thành hành động cụ thể.

Được định vị là một đơn vị đầu ra có tính “trụ cột” của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Viện Hàn lâm), Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) luôn nỗ lực kiến tạo bản sắc riêng qua cách tiếp cận các lý thuyết dân tộc học, nhân học và bảo tàng học hiện đại, trên cơ sở tôn trọng sự đa dạng văn hóa và đề cao vai trò của cộng đồng. Không chỉ dừng ở vai trò lưu giữ, bảo quản, bảo tồn hiện vật, Bảo tàng đã khẳng định vị thế một thiết chế văn hóa sống động, không gian đối thoại văn hóa đa sắc màu, đưa những công trình nghiên cứu chuyên sâu đến gần hơn với công chúng, thông qua sức mạnh của công nghệ và tư duy đổi mới sáng tạo.

Hiện thực hóa những nghiên cứu mang tính hàn lâm

Một trong những chức năng căn bản của Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam là nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về khoa học xã hội, trong đó bao gồm những vấn đề cơ bản về phát triển toàn diện con người Việt Nam; các giá trị quốc gia, dân tộc, giá trị gia đình, tiếp thu tinh hoa của văn hóa, văn minh nhân loại; những vấn đề cơ bản và cấp bách về dân tộc, tôn giáo, lịch sử, văn hóa, văn học, ngôn ngữ, tâm lý học nhằm phát huy sức mạnh toàn dân tộc trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Gắn liền và không thể tách rời các nhiệm vụ nêu trên là tổ chức các hoạt động điều tra, khai quật, nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn, bảo tàng, phát huy những giá trị di sản văn hóa của các dân tộc Việt Nam.

Người Chăm Ninh Thuận chính là những người góp phần giữ văn hóa truyền thống, khi tham gia sửa chữa các ngôi nhà của cộng đồng Chăm tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Trong cấu trúc chiến lược của Viện Hàn lâm, Bảo tàng được định vị là một trong bốn “đầu ra” quan trọng, song hành với công tác đào tạo nhân lực chất lượng cao của Học viện Khoa học xã hội; tư vấn chính sách của Viện Dân tộc học và Tôn giáo, Viện Triết học, Viện Nghiên cứu Lịch sử, Viện Nghiên cứu Kinh tế; Nhà xuất bản Khoa học xã hội với các ấn phẩm khoa học và Viện Thông tin Khoa học xã hội. Nếu các Viện nghiên cứu chuyên ngành là nơi “hội tụ” tri thức thì Bảo tàng là nhịp cầu đưa những giá trị ấy lan tỏa sâu rộng đến công chúng. Sự gắn kết thể hiện rõ nét qua mối quan hệ hữu cơ, mang tính cộng sinh giữa các đơn vị nghiên cứu trong Viện Hàn lâm mà điển hình là Viện Nghiên cứu Dân tộc học (nay là Viện nghiên cứu Dân tộc học và Tôn giáo). Kế thừa nền tảng tri thức từ Viện nghiên cứu này, với đội ngũ chuyên gia hàng đầu của ngành dân tộc học, có thể nói, Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà còn là kết tinh của những công trình nghiên cứu khoa học có hệ thống để vận dụng đưa vào trong trưng bày một cách khoa học để thu hút công chúng trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu các giá trị di sản văn hóa của các dân tộc Việt Nam đa dạng về loại hình, phong phú về hình thức sinh hoạt.

Thực hiện các mục tiêu Nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị đã đề ra; “đời sống hóa” các nghiên cứu của Viện Hàn lâm, Bảo tàng đang từng bước góp phần đẩy mạnh xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số.

Mỗi không gian trưng bày trong Bảo tàng là kết tinh của những công trình nghiên cứu có hệ thống, như: kết quả xác định thành phần dân tộc, nhóm ngữ hệ, từ đó tái hiện sinh động đời sống vật chất và tinh thần của 54 dân tộc Việt Nam theo định hướng có tính khoa học… Dưới sự chỉ đạo sát sao của lãnh đạo Viện Hàn lâm, Bảo tàng luôn giữ vững “chất học thuật” đặc trưng để định hình một phong cách bảo tàng theo lối đi riêng trong hệ thống bảo tàng, đó là đề cao tinh thần bình đẳng văn hóa của các dân tộc. Hiện vật trưng bày, giới thiệu trong bảo tàng thể hiện đời sống văn hóa của tất cả 54 dân tộc anh em. Từ đó, kiến tạo không gian Bảo tàng có tính biểu tượng về tinh thần đại đoàn kết toàn dân tộc, thông qua thủ pháp trưng bày, sắp đặt, cộng hưởng bằng các yếu tố ánh sáng, nghe nhìn và nghệ thuật kể chuyện, đưa những thông điệp có chiều sâu văn hóa của mỗi hiện vật đến với người xem.

Thực hiện tinh thần các Nghị quyết số 57- NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ và văn hóa, Bảo tàng đã tiên phong trong cuộc cách mạng số hóa hoạt động bảo tàng.

Khách tham quan trao đổi với nghệ nhân về sản phẩm thủ công truyền thống tại Bảo tàng .

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng cho biết, tư duy đổi mới trong nghiên cứu được ứng dụng ngay từ ngày đầu thành lập Bảo tàng và từng bước phát triển. Ngay từ cuối năm 1997, khi nghiên cứu trưng bày đã áp dụng đưa những video clip về đám ma Mường, lễ Lẩu Then của người Tày hoặc nghề dệt thổ cẩm của người Hmông…

Hoạt động giới thiệu văn hóa bản địa được phản ánh sống động như đang kể câu chuyện đời thường của đồng bào các dân tộc. Kết hợp tổ chức các hoạt động trình diễn và biểu diễn, để cộng đồng có cơ hội tự thể hiện và diễn giải di sản văn hóa phi vật thể của chính mình.

Hơn thế, Bảo tàng cũng đã tổ chức các trưng bày có sự tham gia của cộng đồng, người dân được mời tham gia cùng với các nhà nghiên cứu để xây dựng ý tưởng và kể các câu chuyện trong những trưng bày chuyên đề. Với cách làm như thế, Bảo tàng đưa tiếng nói của người dân, chủ thể của văn hóa vào trong trưng bày, đưa kết quả nghiên cứu đến trực tiếp với cộng đồng và công chúng.

Theo ông, hoạt động bảo tàng hiện đại phải đứng vững trên “kiềng ba chân”: Khoa học-nghệ thuật-công nghệ.

Một trò chơi dân gian của Hàn Quốc trong chương trình “Trình diễn, giao lưu nghi lễ và trò chơi kéo co Việt Nam-Hàn Quốc”, diễn ra tại Bảo tàng.

Theo Tiến sĩ Hoàng Thị Tố Quyên, Trưởng phòng Kiểm kê-Bảo quản của Bảo tàng, đến hiện tại, Bảo tàng đang quản lý gần 30.000 hiện vật và hơn 130.000 tư liệu nghe nhìn. Việc chuyển đổi từ hồ sơ giấy sang dữ liệu điện tử tích hợp hình ảnh đa chiều giúp cán bộ chuyên môn tra cứu tức thời, xóa bỏ rào cản hành chính và quan trọng nhất là bảo tồn vĩnh viễn tư liệu gốc trước tác động của thời gian.

Không chỉ dừng lại ở quản trị nội bộ, Bảo tàng đang đẩy mạnh xu hướng “Bảo tàng thông minh” tại Việt Nam. Bằng việc ứng dụng công nghệ quét 3D và hệ thống kiểm soát môi trường hiện đại, Bảo tàng đã tạo ra các “bản sao số” chuẩn xác đến từng milimet. Đây là minh chứng cho việc tri thức hàn lâm khi được “số hóa” sẽ trở thành tài sản công cộng, phá bỏ mọi giới hạn về không gian và thời gian để công chúng tiếp cận và khai thác tư liệu thuận lợi về kho tàng di sản văn hóa của các dân tộc Việt Nam trong cả hiện tại và tương lai.

Triết lý vận hành của Bảo tàng trong kỷ nguyên mới rất rõ ràng: Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là công cụ, nội dung khoa học mới là giá trị cốt lõi. Tại Bảo tàng việc ứng dụng thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR) đã bước đầu gặt hái thành công.

Tại một số không gian trưng bày đã thực hiện, công nghệ số không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà trở thành một phần của nội dung, vừa tăng tính hấp dẫn về mặt thị giác mà còn giúp tương tác, nâng cao trải nghiệm cho khách tham quan; góp phần tạo nên sức hút mạnh mẽ đối với công chúng trẻ.

Song song đó, các trưng bày ảo trên nền tảng Web như triển lãm “Italian Routes-Phong cảnh núi ở Ý, leo núi, biến đổi khí hậu” và “Phong cảnh Việt Nam-Đa dạng sinh thái, biến đổi khí hậu, khám phá mới ” do Đại sứ quán Italy tại Hà Nội phối hợp với Bảo tàng đồng tổ chức trưng bày đã minh chứng cho khả năng xóa bỏ rào cản địa lý, mang lại trải nghiệm đa giác quan cho công chúng toàn cầu thông qua kỹ thuật 3D hiện đại ứng dụng trong trưng bày.

Bên cạnh đó, công tác giáo dục di sản văn hóa có những bước đột phá mạnh mẽ, như việc triển khai hệ thống thuyết minh tự động, giúp hiện đại hóa phương thức truyền tải tri thức và cho phép khách tham quan chủ động khám phá văn hóa các dân tộc theo sở thích.

Việc ứng dụng mã QR cùng các công nghệ tương tác hiện đại đã khiến mỗi buổi tham quan văn hóa thành một hành trình “nhập vai” đầy thú vị vào đời sống. Từ đó, tạo sức hút đặc biệt trong quá trình tiếp cận và bảo tồn các giá trị di sản, nhất là đối với thế hệ trẻ khi được hòa vào không gian học tập chủ động, nơi di sản được tiếp cận bằng các giác quan, giúp giới trẻ chuyển trạng thái từ cảm nhận giá trị sang hành động trân trọng văn hóa.

Các ứng dụng công nghệ được triển khai tại phòng Khám phá trẻ em có sức hút rất lớn đối với công chúng nhỏ tuổi.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng, trong bối cảnh mới với những yêu cầu rất cao, góp phần hiện thực hóa mục tiêu Nghị quyết số 80 NQ/TW đặt ra, đó là phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng. Các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa, thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội…, thực sự trở thành sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới, sự phát triển của Bảo tàng trong hệ sinh thái của Viện Hàn lâm tiếp tục khẳng định mạnh mẽ: Nghiên cứu khoa học không phải là những hồ sơ lưu kho, mà phải là những giá trị được “sống” và phục vụ nhân dân.

Với nền tảng tri thức hàn lâm vững chắc cùng tư duy đổi mới sáng tạo, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam luôn nỗ lực giữ vững vai trò là “địa chỉ đỏ” về khoa học và văn hóa, minh chứng sống động cho mối quan hệ không tách rời giữa tri thức hàn lâm với sức mạnh công nghệ, để hoàn thành sứ mệnh lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc, góp phần tạo nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước như Nghị quyết đã đề ra.

Trích nguồn báo Nhân Dân – Tác giả Tiểu Phương

The post Lan tỏa giá trị nghiên cứu khoa học về phát triển văn hóa Việt Nam appeared first on Trung tâm Điện ảnh Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam.