Cuộc trở lại có người đợi

Tối 7.11, bản phục dựng “Tô Ánh Nguyệt” của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang ra mắt với khán phòng kín chỗ. Nhà hát đã bổ sung suất diễn ngày 13.12 để đáp ứng nhu cầu người xem. Giữa rất nhiều lựa chọn giải trí, vẫn có những người dành buổi tối cho vở cải lương quen thuộc, mua vé để gặp lại câu chuyện có thể đã thuộc cả lời ca.

Chuyện kín chỗ đáng mừng, nhưng điều đáng chú ý hơn là công chúng đã trả lời bằng hành động. Lời yêu mến dành cho nghệ thuật truyền thống có thể xuất hiện ở nhiều nơi; khi chuyển thành quyết định mua vé, sắp xếp thời gian và đến rạp, tình cảm ấy tham gia trực tiếp vào đời sống sân khấu. Người xem có được buổi thưởng thức nghệ thuật mình mong đợi, người làm nghề có cơ hội đưa thành quả lao động ra trước công chúng. Mối quan hệ ấy cần được nuôi dưỡng qua nhiều đêm diễn.

Với chị Nguyễn Thị Ngọc Toàn, khán giả tại TP.HCM, “Tô Ánh Nguyệt” đã ở trong ký ức hơn 30 năm. Gia đình chị có nhiều người yêu cải lương, thường hát lại những trích đoạn quen thuộc. Chị vẫn nhớ cảnh Nguyệt và Minh gặp lại, trao lại kỷ vật.

Ký ức của khán giả là vốn quý của sân khấu. Trong gia đình, qua lời ca được hát lại, tác phẩm có thể tiếp tục hiện diện ngay cả khi màn nhung chưa mở. Nhưng ký ức cũng đặt ra yêu cầu khắt khe: người xem trở lại mang theo hình dung về những nghệ sĩ từng khiến mình xúc động. Bản dựng mới phải bước vào cuộc gặp ấy bằng chất lượng của chính nó. Sự trân trọng quá khứ giúp khán giả tìm đến, sức thuyết phục của buổi diễn mới là điều giữ họ ở lại.

Vai diễn lớn cần người tiếp bước

Lần phục dựng này, NSND Hữu Quốc tiếp nối bản dựng của cố NSND Diệp Lang, hai vai Nguyệt và Minh được giao cho Thu Vân và Nguyễn Văn Khởi. Đó là những vai từng in đậm dấu ấn của Lệ Thủy, Minh Vương. Theo Tuổi trẻ, Thu Vân đã tập vai Nguyệt từ trước nhưng chưa có dịp ra mắt. Nay trở lại với nhân vật, chị chấp nhận áp lực so sánh, coi cơ hội rèn luyện vai khó là điều xứng đáng để theo đuổi.

Trao vai diễn kinh điển cho lớp kế tiếp là lựa chọn chứa đựng cả tin cậy lẫn trách nhiệm. Nghệ sĩ cần được thử sức với nhân vật đủ sâu để trưởng thành, còn nhà hát phải dành thời gian, người hướng dẫn và điều kiện tập luyện để sự tin cậy ấy có cơ sở. Nếu những vai lớn mãi gắn với tên tuổi lớn đến mức không ai dám bước tiếp, niềm ngưỡng mộ vô tình có thể trở thành rào cản đối với sự tiếp nối.

Công chúng có quyền so sánh. Sự so sánh ấy cũng giúp giữ chuẩn mực nghề nghiệp, miễn là người đến sau có khoảng trống để bộc lộ cách cảm, cách diễn của mình. Kế thừa đòi hỏi học đến nơi đến chốn những giá trị đã được tạo dựng, rồi tìm được tiếng nói riêng trong nhân vật. Không thể làm được điều đó chỉ bằng sự giống nhau của làn hơi hay động tác.

Trong bài giới thiệu bản dựng, Báo Thanh Niên ghi nhận hình ảnh đôi uyên ương được sử dụng xuyên suốt qua khăn tay, áo gối thêu và điệu múa. Những chi tiết sân khấu ấy gắn với câu chuyện tình yêu, lòng chung thủy và những ngang trái mà nhân vật phải trải qua.

Làm mới tác phẩm có thể bắt đầu từ cách tổ chức những chi tiết như thế: hình ảnh dẫn dắt cảm xúc, đường dây diễn xuất rõ hơn, các lớp diễn nối nhau tự nhiên hơn. Sự mới mẻ khi ấy phục vụ câu chuyện. Người xem được mời đi sâu vào số phận nhân vật, thay vì bị kéo ra khỏi mạch diễn bởi nhu cầu phô bày kỹ thuật. Với tác phẩm đã có chỗ đứng trong lòng công chúng, biết điều gì cần giữ và điều gì có thể thay đổi là thử thách thực sự đối với người dàn dựng.

Giữ cuộc hẹn sau đêm mở màn

Nhà hát cho biết sẽ lần lượt giới thiệu các vở kinh điển đã đầu tư dàn dựng lại, hướng tới nhịp mỗi tháng ra mắt một vở. Đây là dự định đáng chú ý: tạo cuộc hẹn thường xuyên với khán giả từ chính vốn tác phẩm của sân khấu.

Từ góc nhìn phát triển công nghiệp văn hóa, cuộc hẹn ấy quan trọng ở khả năng đưa tác phẩm vào đời sống đều đặn. Kịch bản có giá trị, nghệ sĩ có nghề và công chúng có nhu cầu cần được nối với nhau bằng công việc tổ chức cụ thể: lịch diễn rõ ràng, thông tin dễ tìm, mua vé thuận tiện, chất lượng biểu diễn được duy trì. Những việc tưởng thuộc phần hậu trường lại quyết định khá nhiều đến việc tình yêu nghệ thuật có thể trở thành thói quen thưởng thức hay không.

Suất diễn kín chỗ chưa nói hết bài toán kinh tế của nhà hát. Tuy vậy, đó là căn cứ để tiếp tục đầu tư, tìm hiểu người xem và xây dựng chương trình dài hơi. Bên cạnh việc giữ khán giả quen, sân khấu còn cần những cách giới thiệu đủ gần gũi để người chưa từng xem cải lương có thể bắt đầu. Họ cần biết tác phẩm kể chuyện gì, điều gì khiến vai diễn đáng chờ đợi; sự tiếp cận ấy sẽ thuyết phục hơn nếu xuất phát từ chính công việc và tiếng nói của nghệ sĩ.

Sự hỗ trợ dành cho nghệ thuật truyền thống vì thế có thể được nhìn qua những kết quả gần gũi: nghệ sĩ có thêm buổi diễn để hoàn thiện vai, tác phẩm được gặp thêm người xem, khán giả có thêm lựa chọn văn hóa đáng tin cậy. Giữ gìn và phát triển gặp nhau trong những công việc ấy, nơi giá trị nghệ thuật được chăm chút để tiếp tục sống giữa công chúng.

Có người còn nhớ “Tô Ánh Nguyệt” sau hơn 30 năm. Có nghệ sĩ hôm nay nhận vai với cả niềm yêu thích lẫn áp lực. Giữa hai phía là trách nhiệm của nhà hát trong việc làm cho cuộc gặp thực sự diễn ra. Đêm diễn kín chỗ mở ra hy vọng từ điều rất cụ thể: tác phẩm cũ vẫn có người đợi, và lớp nghệ sĩ kế tiếp đã bước ra sân khấu để đáp lại sự chờ đợi ấy.