VHO – Đẩy mạnh phát triển kinh tế từ tài nguyên văn hóa sẵn có, Khánh Hòa đang hiện thực hóa chiến lược đột phá: Biến di sản từ nguồn vốn “ngủ quên” thành động lực kinh tế mũi nhọn. Cuộc hồi sinh này không chỉ tái định hình giá trị bản địa, mà còn tạo tiền đề hình thành các “tiểu đô thị di sản” tầm cỡ trong tương lai.
Cuộc “đua đường dài” của gốm Chăm Bàu Trúc
Ngay sau khi Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” ban hành vào tháng 7.2026, guồng quay tại các cơ quan quản lý đã lập tức gia tăng nhịp độ. Tại cuộc họp rà soát tiến độ mới đây, lãnh đạo Sở VHTTDL tỉnh Khánh Hòa đã đề nghị các sở, ngành liên quan kiểm tra, siết chặt từng phần việc chi tiết.
Ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở VHTTDL cho biết, mục tiêu chiến lược đến năm 2030 là đưa Nghệ thuật làm gốm của người Chăm ra khỏi Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, hướng tới ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Để hiện thực hóa tham vọng này, lộ trình năm 2026 đã được cụ thể hóa bằng hàng loạt giải pháp đồng bộ và quyết liệt. Trước hết, địa phương tập trung truyền dạy nghề cổ thông qua việc mở 2 lớp đào tạo kỹ năng làm gốm cho khoảng 60 học viên tại làng Bàu Trúc trong năm 2026, làm tiền đề tiếp tục đào tạo thêm 70 học viên vào năm 2027.
Song song đó, công tác số hóa và phát triển thương hiệu được đẩy mạnh thông qua Cuộc thi thiết kế sản phẩm gốm 2026, kết hợp tư liệu hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu, sản xuất phim tài liệu, đồng thời hoàn thiện đăng ký nhãn hiệu cùng chỉ dẫn địa lý.
Về hạ tầng và cơ chế, các cơ quan chức năng khẩn trương quy hoạch vùng nguyên liệu đất sét và khu vực nung tập trung, củng cố Nhà trưng bày, lập hồ sơ phong tặng danh hiệu nghệ nhân và ban hành chính sách đãi ngộ thiết thực cho người làm gốm. Cùng với các nỗ lực nội tại, tỉnh cũng gắt gao rà soát việc thực hiện các cam kết với UNESCO giai đoạn 2023–2026, bảo đảm hoàn thiện và gửi báo cáo định kỳ đúng thời hạn.
Không gian di sản Chăm tại Khánh Hòa không chỉ dừng lại ở những vòng xoay gốm, mà còn sống động qua nhịp đập của Lễ hội Katê hàng năm, gắn liền với lễ mở đền thờ Pô Klong Can và lễ giỗ tổ nghề.
Nhấn mạnh về giá trị kho tàng văn hóa Chăm – từ kiến trúc, đền tháp, phù điêu đến tiếng nói, chữ viết, âm nhạc và các làng nghề truyền thống, ông Nguyễn Long Biên, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Khánh Hòa khẳng định việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Chăm bắt buộc phải gắn liền với phát triển du lịch, bởi đây là con đường ngắn nhất để vừa tạo nguồn lực kinh tế, nâng cao đời sống cho người dân, vừa khẳng định rõ vai trò chủ thể của cộng đồng trong việc giữ gìn di sản của chính mình.
“Đánh thức” những không gian di sản cổ
Không riêng gì di sản phi vật thể, các di tích lịch sử – kiến trúc trên địa bàn tỉnh cũng đang bước vào giai đoạn “hồi sinh” mạnh mẽ. Điểm nhấn lớn nhất là di tích quốc gia Thành Diên Khánh được xây dựng từ năm 1793.
Dự án tu bổ, tôn tạo công trình này đang được đẩy nhanh tiến độ, dự kiến hoàn thành ngay trong năm 2026 để sẵn sàng đưa vào khai thác du lịch văn hóa. Tọa lạc xung quanh Thành Diên Khánh là cả một quần thể di tích đắt giá như Văn miếu Diên Khánh, Miếu thờ Trịnh Phong, Đền thờ Trần Quý Cáp, cùng không gian thực hành nghệ thuật hô hát bài chòi dân gian diễn ra hàng ngày.
Từ nền tảng sẵn có, ý niệm về các “tiểu đô thị di sản” đang dần hình thành rõ nét. Dù chưa đủ điều kiện xây dựng đô thị di sản tầm quốc gia, việc thí điểm mô hình quy mô nhỏ hơn tại xã Ninh Phước và xã Diên Khánh là hoàn toàn trong tầm tay.
Trong đó, tiểu đô thị di sản Ninh Phước hướng tới phát triển du lịch cộng đồng khi chuẩn bị nâng cấp lên phường, lấy Nghệ thuật làm gốm Chăm và Lễ hội Katê làm hạt nhân. Trong khi đó, tiểu đô thị di sản Diên Khánh lấy quần thể di tích lịch sử Thành Cổ cùng nghệ thuật Hô hát Bài chòi làm trọng tâm, đóng vai trò là cực tăng trưởng văn hóa – du lịch phía Tây khu vực Nha Trang.
Nhằm cụ thể hóa Nghị quyết 13-NQ/TU ngày 14.5.2026, UBND tỉnh Khánh Hòa đã ban hành Kế hoạch thực hiện với 10 mục tiêu và 5 nhóm giải pháp trọng tâm đến năm 2030, hướng tới bảo tồn di sản gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Lộ trình được triển khai theo từng mốc thời gian cụ thể: bắt đầu từ năm 2026 với việc thành lập Quỹ bảo tồn di sản văn hóa tỉnh và ban hành Quy chế quản lý di sản; bước sang năm 2027 sẽ hoàn thành số hóa 100% hồ sơ di tích, hiện vật, bảo vật quốc gia, đẩy mạnh ứng dụng quét 3D/VR3D và hoàn thiện Đề án bảo tồn Thành cổ Diên Khánh giai đoạn 2025–2030, tầm nhìn 2045.
Đến năm 2028, địa phương tập trung trình phê duyệt quy hoạch tu bổ 3 di tích quốc gia đặc biệt là Tháp Hòa Lai, Tháp Pô Klong Garai và Tháp Bà Pô Nagar; tiếp đó trong năm 2029 sẽ hoàn thiện hồ sơ di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Thiên Y A Na” trình UNESCO ghi danh, khánh thành Bảo tàng Trường Sa ngay trong quý I và hoàn thành Đề án phát triển du lịch văn hóa.
Mốc năm 2030 đánh dấu việc đưa vào hoạt động Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa cùng Trung tâm biểu diễn nghệ thuật đa năng, song song với nỗ lực xuyên suốt giai đoạn 2026–2030 là ưu tiên phục hồi 31 di tích đang xuống cấp.
Dưới sự chủ trì của Sở VHTTDL, kế hoạch được thực hiện thông qua 5 nhóm giải pháp toàn diện về quản lý, chính sách, liên kết hợp tác và phát huy vai trò cộng đồng, kết hợp đa dạng nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước, Chương trình mục tiêu quốc gia và nguồn vốn xã hội hóa nhằm tạo nền tảng vững chắc biến di sản thành động lực phát triển kinh tế – xã hội địa phương.
