VHO – Một mẻ lưới vừa được kéo lên trong đêm Lý Sơn. Người ngư dân, thay vì làm nốt phần việc quen thuộc của mình, chậm rãi chỉ cho du khách cách gỡ từng con cá khỏi mắt lưới. Khoảnh khắc nhỏ ấy đặt ra một câu hỏi lớn: Du lịch Việt Nam sẽ đi sâu đến đâu nếu mỗi người dân được trao cơ hội trở thành người kể chuyện, người kiến tạo trải nghiệm và người thụ hưởng thành quả phát triển?

Khi người dân mở cửa đời sống

Đêm ở Lý Sơn, du khách có thể theo ngư dân ra biển bắt cua, đánh lưới, rồi trở về bờ cùng gỡ cá, thu hoạch hải sản. Những nhóm khách nhỏ, thường từ 3-5 người hoặc 7-10 người, được anh Nguyễn Văn Đạt tổ chức để trực tiếp tham gia công việc thay vì đứng ngoài quan sát.

Anh Đạt nói rằng du khách ngày nay muốn được “trải nghiệm, được làm và hiểu hơn về cuộc sống của người dân địa phương”. Vì thế, hành trình được xây dựng quanh những việc vốn diễn ra mỗi ngày: kéo lưới, gỡ cá, nghe chuyện biển và thưởng thức sản phẩm vừa đánh bắt.

Điều đáng quý nằm ở chỗ người dân không phải rời bỏ căn cước nghề nghiệp để bước vào du lịch. Họ đưa chính nghề biển, kỹ năng lao động và những hiểu biết tích lũy qua năm tháng trở thành giá trị của điểm đến.

Người ngư dân biết con nước, mùa cá, cách nhận ra từng loài hải sản. Người phụ nữ chờ thuyền vào bờ biết gỡ cá nhanh mà không làm rách lưới, biết cách giữ cho hải sản tươi và chế biến sao cho đậm vị biển. Những tri thức ấy trước đây chủ yếu được trao truyền trong gia đình, làng xóm. Khi được kể đúng cách, chúng trở thành một phần của trải nghiệm du lịch.

Ông Tiêu Văn Hải cho biết, ban đầu một số ngư dân khá ngại giao tiếp với khách. Qua thời gian cùng làm du lịch, họ dần tự tin hơn, vừa hướng dẫn gỡ lưới, vừa kể về vui buồn của nghề biển, các loại hải sản và cách chế biến. Sự thay đổi ấy cho thấy du lịch cộng đồng có thể đem lại nhiều hơn một khoản thu: người lao động nhận ra rằng kinh nghiệm sống của mình có giá trị và tiếng nói của mình đáng được lắng nghe.

Trong bức ảnh, du khách cùng cúi xuống bên mẻ lưới. Khoảng cách giữa người phục vụ và người được phục vụ gần như biến mất. Họ đang cùng làm một việc. Chính sự tham gia ấy giúp chuyến đi có ký ức, còn người dân địa phương giữ vai trò chủ động trong câu chuyện về quê hương mình.

Giá trị tăng lên từ điều chân thật

Sau hơn 30 năm đi biển xa bờ, ông Phạm Quốc Long chuyển sang đánh bắt gần bờ. Mỗi chuyến, ông đi một mình trong phạm vi khoảng 2-3 hải lý. Theo ông, khách du lịch thích gỡ lưới, mua hải sản ngay khi thuyền cập bờ; hải sản nhờ đó bán nhanh và được giá hơn, bình quân mỗi chuyến mang lại khoảng một triệu đồng. Đây là chia sẻ từ một trường hợp cụ thể, chưa phải số liệu thu nhập đại diện cho toàn bộ ngư dân Lý Sơn.

Nhưng trường hợp ấy gợi ra một hướng tạo giá trị rất rõ. Cùng một mẻ cá, nếu chỉ được bán như sản phẩm đánh bắt, giá trị nằm ở trọng lượng và chất lượng hải sản. Khi du khách được theo thuyền, tham gia gỡ lưới, nghe câu chuyện về nghề rồi mua sản phẩm tại bờ, mẻ cá ấy chứa thêm giá trị trải nghiệm, tri thức và cảm xúc.

Du lịch vì thế có thể giúp một nghề truyền thống tìm thấy thị trường mới mà không cần biến mình thành một màn trình diễn xa lạ. Điều du khách muốn chạm tới chính là nhịp sống thật của hòn đảo: chiếc thúng về bờ, ánh đèn pin trên gành đá, bàn tay gỡ cá và phiên chợ chỉ kéo dài trong một khoảng ngắn của đêm.

Sự chân thật ấy cần được bảo vệ. Nếu hoạt động trải nghiệm phát triển tự phát, thiếu quy trình an toàn, thiếu hướng dẫn về bảo vệ môi trường và quyền lợi của các bên, điều hấp dẫn hôm nay có thể trở thành áp lực ngày mai. Du lịch cộng đồng bền vững đòi hỏi người dân được hỗ trợ kỹ năng đón khách, sơ cứu, bảo đảm an toàn trên biển, vệ sinh thực phẩm, giao tiếp và sử dụng nền tảng số. Giá tour, phần thu nhập dành cho ngư dân và trách nhiệm của đơn vị tổ chức cũng cần minh bạch.

Khách đến để hiểu đời sống địa phương, chứ không phải khiến đời sống ấy bị xáo trộn. Người dân mở cửa đón khách, nhưng phải có quyền quyết định điều gì được chia sẻ, thời điểm nào phù hợp và giới hạn nào cần được tôn trọng.

Người dân ở trung tâm chiến lược

Ngày 22.8.2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết xác định doanh nghiệp là lực lượng tiên phong, nhân dân là chủ thể tham gia và thụ hưởng; đồng thời định hướng phát triển du lịch chất lượng cao, thông minh, xanh, sáng tạo, giàu bản sắc và có giá trị gia tăng cao.

Ở Lý Sơn, định hướng lớn ấy có thể được nhìn thấy trong một việc rất cụ thể: người ngư dân dùng tri thức nghề nghiệp của mình để tạo sản phẩm du lịch và giữ lại thêm giá trị từ hoạt động kinh tế diễn ra trên chính quê hương.

Quảng Ngãi đã phê duyệt Đề án phát triển Lý Sơn thành trung tâm du lịch biển đảo đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Các con số như 400.000 lượt khách, tổng thu 900 tỉ đồng vào năm 2030 là mục tiêu, chưa phải kết quả đã đạt được. Đề án đặt du lịch cộng đồng, văn hóa biển đảo, nông nghiệp hành tỏi, địa chất núi lửa và các lễ hội truyền thống trong hệ thống sản phẩm đặc trưng; đồng thời yêu cầu bảo vệ hệ sinh thái biển, xử lý nước thải, rác thải và kiểm soát sức chịu tải môi trường.

Quy hoạch lớn, cảng biển, cơ sở lưu trú hay quảng bá số đều cần thiết. Tuy nhiên, thước đo gần gũi nhất vẫn là cuộc sống của người dân: ngư dân có thêm thu nhập hay không; người trẻ có nhìn thấy cơ hội ở lại đảo; phụ nữ tham gia chuỗi dịch vụ được hưởng lợi thế nào; tri thức nghề biển có được trao truyền; môi trường sống có tốt hơn sau khi lượng khách tăng lên?

Nếu những câu hỏi ấy được trả lời bằng kết quả có thể nhìn thấy, người dân sẽ thực sự đứng ở trung tâm phát triển du lịch, thay vì chỉ xuất hiện như phông nền trong hình ảnh quảng bá.

Một sản phẩm trải nghiệm tốt ở Lý Sơn có thể bắt đầu bằng mẻ lưới, nhưng không kết thúc khi khách rời bãi biển. Nó có thể nối sang bữa ăn tại nhà dân, câu chuyện về đội hùng binh Hoàng Sa, ruộng tỏi trên đất núi lửa, cách cư dân ứng xử với biển và trách nhiệm của mỗi du khách đối với hòn đảo.

Khi ấy, mỗi người dân là một mắt lưới trong mạng lưới giá trị của điểm đến. Mắt lưới nào cũng cần được bền chắc và được hưởng phần xứng đáng từ thành quả chung.

Dưới ánh đèn đêm ở Lý Sơn, những bàn tay của chủ và khách đang cùng gỡ một mẻ cá. Hình ảnh ấy gợi ra một cách phát triển du lịch vừa giản dị vừa sâu sắc: đất nước không cần tìm mọi câu chuyện ở nơi xa xôi; nhiều câu chuyện đã hiện hữu trong lao động hằng ngày của nhân dân. Điều cần làm là trao cho người dân kỹ năng, điều kiện và quyền chủ động để chính họ kể câu chuyện ấy – bằng niềm tự hào, bằng sinh kế tốt hơn và bằng trách nhiệm giữ gìn quê hương cho những hành trình mai sau.